Met het plotselinge overlijden van oud-president en VHP-voorzitter Chan Santokhi afgelopen maandag verliest Suriname niet alleen een voormalig staatshoofd, maar ook een van de meest bepalende politieke figuren van de afgelopen decennia. Vriend en vijand zullen het over veel zaken oneens blijven als het gaat om zijn presidentschap, zijn stijl van leidinggeven en zijn politieke keuzes, maar één zaak valt nauwelijks te ontkennen:
Chan Santokhi heeft de Vooruitstrevende Hervormingspartij (VHP) gebracht op een punt waar zelfs de legendarische Jagernath Lachmon haar nooit wist te brengen. Zijn afwezigheid zal daarom niet alleen binnen zijn partij, maar ook in de nationale politieke geschiedenis nog lang voelbaar blijven.
Ere wie ere toekomt
Santokhi heeft binnen de VHP gerealiseerd wat zijn grote voorganger Jagernath Lachmon niet is gelukt. Onder zijn leiding werd de VHP niet alleen electoraal koploper, maar ook voor het eerst een partij die zich daadwerkelijk in alle kiesdistricten van het land nationaal profileerde. De VHP behaalde bij de verkiezingen van 2020 voor het eerst in haar bestaan 20 zetels in De Nationale Assemblée. Daarmee schreef de partij geschiedenis. Nog belangrijker: de VHP doorbrak onder Santokhi definitief het beeld van een partij die vooral dreef op één vaste etnische achterban. Santokhi forceerde, ondanks intern gemor en weerstand van conservatieve elementen, een koerswijziging waarbij de partij zich nadrukkelijk als nationale volkspartij probeerde te presenteren. Dat project is misschien niet volledig voltooid, maar het heeft de partij onmiskenbaar veranderd.
Van politieofficier tot nationale politieke factor
Santokhi’s opmars begon niet in de partijtop, maar in het veiligheidsdomein. Geboren op 3 februari 1959 in Lelydorp, bouwde hij eerst een carrière op binnen het Korps Politie Suriname. Na een opleiding aan de Nederlandse Politieacademie in Apeldoorn keerde hij begin jaren tachtig terug naar Suriname, waar hij zich opwerkte tot commissaris van politie. Zijn echte nationale doorbraak kwam echter in 2005, toen hij minister van Justitie en Politie werd. In die functie bouwde hij een imago op van strengste, daadkracht en zichtbare aanwezigheid. Criminaliteitsbestrijding, ordehandhaving en internationale veiligheidssamenwerking werden in die periode sterk aan zijn naam verbonden. Voor een aanzienlijk deel van de bevolking werd Santokhi in die jaren het gezicht van gezag en controle.
De transformatie van de VHP
Toen Santokhi in 2011 voorzitter van de VHP werd, begon een nieuwe fase. De partij verkeerde toen nog in een klassieke overgangsperiode: historisch belangrijk, maar zoekend naar nieuwe legitimiteit in een veranderende samenleving. Santokhi begreep iets wat veel partijbonzen vaak te laat begrijpen: een partij die zichzelf niet durft te verbreden, tekent vroeg of laat haar eigen irrelevantie. Onder zijn leiding begon de VHP aan een bewuste transformatie.
De historische verkiezing van 2020
Die strategie culmineerde in 2020 in een politieke aardverschuiving. De VHP behaalde 20 zetels en werd daarmee de grootste partij van het land. Dat resultaat was in meerdere opzichten historisch. Niet alleen omdat de partij haar hoogste zetelaantal ooit behaalde, maar ook omdat zij voor het eerst in haar bestaan op overtuigende wijze landelijk doorbrak. Daarmee kwam Santokhi in een categorie terecht waar slechts weinig partijleiders in Suriname ooit zijn beland: die van leiders die niet alleen een partij beheren, maar haar herdefiniëren.
Presidentschap: tussen hoop, crisis en harde correcties
Op 13 juli 2020 werd Santokhi bij acclamatie gekozen tot president van de Republiek Suriname, nadat de VHP samen met ABOP, NPS en PL een coalitie had gevormd die beschikte over 33 zetels. Zijn aantreden ging gepaard met enorme verwachtingen. Suriname verkeerde op dat moment in een diepe financieel-economische crisis en het nieuwe staatshoofd beloofde herstel, transparantie en nationale eenheid. De werkelijkheid bleek echter weerbarstig. De beloofde hersteltrajecten liepen stroef, de koers schoot omhoog, inflatie steeg tot ongekende hoogten en de koopkracht van burgers kreeg zware klappen.
Vooral de eerste jaren van zijn regeerperiode werden gekenmerkt door maatschappelijke onvrede, harde economische ingrepen en groeiende afstand tussen regering en straat. Daarbovenop kwam stevige kritiek op benoemingen, buitenlandse reizen, bestuursstijl en de manier waarop macht werd georganiseerd rond de top van de regering.
Zijn overlijden
Met zijn overlijden verdwijnt niet alleen een oud-president, maar ook de man die de VHP de 21e eeuw in heeft getrokken. Dat zal de partij, die traditioneel sterk leunt op herkenbaar leiderschap, diep raken. De VHP verliest in één klap haar meest dominante hedendaagse gezicht, haar organisatorische zwaartepunt en haar electorale boegbeeld. Zijn afwezigheid zal daarom niet slechts emotioneel voelbaar zijn, maar ook strategisch, ideologisch en organisatorisch. Want hoe men het ook draait of keert: de VHP na Santokhi zal niet vanzelfsprekend dezelfde VHP zijn als de VHP onder Santokhi.
Reacties uit binnen- en buitenland
De internationale reacties op zijn overlijden onderstrepen intussen dat Santokhi ook buiten Suriname gewicht droeg. Vanuit de regio en daarbuiten werd hij herinnerd als een staatsman, bruggenbouwer en verdediger van democratische instituties.
De Caricom memoreerde zijn rol als voorzitter van de Conferentie van Regeringsleiders in 2022, terwijl OAS-secretaris-generaal Albert Ramdin wees op zijn blijvende invloed op het continent. Ook premier Mia Mottley van Barbados, premier Narendra Modi van India, de Nederlandse premier Rob Jetten, en diplomatieke vertegenwoordigers uit onder meer Frankrijk en de Verenigde Staten brachten hulde aan zijn inzet voor regionale samenwerking, democratie en internationale relaties.
Meer dan een partijleider alleen
Deze condoleances zijn op zichzelf geen geschiedenis, maar ze bevestigen wel dat Chan Santokhi voor Suriname meer was dan een partijleider alleen: hij was, hoe dan ook, een figuur die op het internationale toneel zichtbaar gewicht had. Zijn afwezigheid zal nog heel lang voelbaar zijn.