In theorie klinkt het indrukwekkend. Politieke ambtsdragers en functionarissen in sleutelposities moeten periodiek hun inkomsten, bezittingen en financiële belangen opgeven. Een verklaring van inkomsten en vermogen wordt ingevuld, ondertekend en keurig gedeponeerd bij de Anti-Corruptie Commissie. Het systeem bestaat. De formulieren bestaan. De plicht bestaat. Alleen het publiek ontbreekt.
De bevolking, namens wie deze regels zogenaamd zijn ingesteld, krijgt geen inzage. De controle is er, maar de gecontroleerde informatie blijft anoniem voor wie de controle zou moeten dragen. Het resultaat is een bijzondere constructie: openheid zonder openbaarheid. Transparantie zonder licht.
Men zegt dat de documenten veilig zijn opgeborgen. Veilig voor wie? Wanneer informatie niet toegankelijk is, verandert zij van instrument van vertrouwen in bron van speculatie. Wat is er ingevuld. Is het volledig. Is het correct? Is het gemanipuleerd? Of is het eenvoudigweg onwaar. Zonder publieke toetsing blijft elk antwoord een aanname.
In staten waar instituties mank lopen, groeit achter gesloten archieven geen vertrouwen maar wantrouwen. Hoe zwakker de instituties, hoe sterker de neiging tot geheimhouding. Het is een paradox: hoe groter de behoefte aan controle, hoe kleiner de kring die mag controleren.
Voor wie werkt men dan? Als de bevolking geen inzage mag hebben, is de verantwoording intern geworden. Dan controleert het systeem zichzelf. Dat heet geen publieke controle, maar administratieve rituelen.
Wat gesloten blijft, blijft mysterieus. Mysterie voedt geruchten. Geruchten ondermijnen legitimiteit. En zo ontstaat een cirkel waarin formulieren worden ingevuld om vertrouwen te creëren, terwijl juist het gebrek aan openbaarheid dat vertrouwen ondermijnt.
Misschien is de grootste anti-corruptie maatregel niet het formulier zelf, maar het recht van de burger om het te lezen. Transparantie is pas geloofwaardig wanneer zij zichtbaar is. Zonder zichtbaarheid blijft zij een belofte in een gesloten kast.