Het verplichte lidmaatschap van de Orde van Advocaten wordt zelden ter discussie gesteld. Toch is het tijd om die vanzelfsprekendheid los te laten. In een rechtsstaat waarin vrijheid centraal staat, is gedwongen aansluiting bij een beroepsorganisatie moeilijk te verdedigen.
De essentie van het probleem is simpel: wie advocaat wil zijn, móét lid worden. Dat betekent dat de toegang tot het beroep afhankelijk is van een gesloten organisatie die tegelijk regels maakt, toezicht houdt én de belangen van haar leden behartigt. Die machtsconcentratie is niet alleen onwenselijk, maar ook principieel kwetsbaar.
Bovendien schuurt het verplichte lidmaatschap met een fundamenteel recht namelijk de vrijheid van vereniging, inclusief het recht om níet lid te zijn. Dwang kan alleen gerechtvaardigd worden als die strikt noodzakelijk is. Maar dat is hier allerminst evident. Kwaliteitsbewaking en tuchtrecht kunnen net zo goed door onafhankelijke, publiekrechtelijke instanties worden georganiseerd.
Het huidige systeem creëert daarnaast risico’s van uitsluiting en geslotenheid. Wie niet binnen de lijntjes van de Orde past, loopt het risico buitenspel te worden gezet. Dat remt niet alleen de vrijheid van advocaten, maar ook de ontwikkeling van de rechtspraktijk zelf. Voorstanders zullen wijzen op het belang van toezicht en integriteit. Terecht, maar die doelen rechtvaardigen niet automatisch een verplicht lidmaatschap. Integendeel: juist waar publieke belangen spelen, hoort toezicht transparant en democratisch controleerbaar te zijn en niet ondergebracht te worden bij een interne beroepsorganisatie.
De vraag is dus niet óf de advocatuur gereguleerd moet worden, maar hóe. En het antwoord ligt steeds minder in een model dat stoelt op dwang en geslotenheid. Het is tijd om het verplichte lidmaatschap van de Orde van Advocaten kritisch te heroverwegen. Wat ooit logisch leek, past niet meer vanzelfsprekend in een moderne rechtsstaat.
Bekeken tegen de achtergrond dat meer dan 80% van landen wereldwijd geen verplichte orde kennen toont dat:
*de toegang tot het beroep ook zonder verplichte vereniging effectief kan worden gereguleerd;
*tuchtrecht en kwaliteit niet afhankelijk zijn van verplicht lidmaatschap;
*een verplicht systeem geen internationaal noodzakelijke standaard is.
Multan Singh