In het land van de staatsbedrijven en staatsstichtingen blijkt de belangrijkste competentie voor een Raad van Commissarissen-functie niet ervaring, maar nabijheid. Wie dicht genoeg bij het machtscentrum staat, wordt voorgedragen. Wie verder weg staat, mag toekijken hoe ruim 1200 posities geruisloos worden ingevuld. Officieel heet dat vertrouwen. In de wandelgangen heet het loyaliteit.
De president kan onmogelijk elke kandidaat persoonlijk screenen. Dat werk ligt bij adviseurs, kabinetsleden en vertrouwelingen. Zij moeten nagaan of kandidaten voldoen aan de vereisten, of hun gedrag onbesproken is en of er geen schaduw van verdenking boven hun naam hangt. Want ook wie nooit is veroordeeld, maar structureel in verband wordt gebracht met dubieuze praktijken, vormt een bestuurlijk risico. Integriteit is geen juridische ondergrens, maar een bestuurlijke norm.
Toch lijkt de praktijk eenvoudiger. Een fictief voorbeeld: een kandidaat voor een energiebedrijf heeft geen ervaring in energie, maar wel in verkiezingscampagnes. Een ander voor een zorginstelling kent de sector niet, maar wel de juiste mensen. Op papier staat “strategisch inzicht”. In werkelijkheid staat er “politiek krediet”.
Wanneer het systeem faalt, wijst men naar procedures. Wanneer een staatsbedrijf ontspoort, spreekt men over collectieve verantwoordelijkheid. Maar in staatsrechtelijke zin eindigt de lijn altijd bij het hoogste ambt. De president sanctioneert de sleutelposities en draagt de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor het functioneren van het geheel.
Besturen met capabele, onafhankelijke en deskundige personen verkleint risico’s. Besturen met uitsluitend loyalisten vergroot ze. Een systeem waarin screening oppervlakkig is en kritiek intern wordt gesmoord, loopt vast. Niet onmiddellijk, maar onvermijdelijk.
De vraag is niet of 1200 stoelen gevuld kunnen worden. De vraag is of zij gevuld worden met deskundigheid of met dankbaarheid. In het eerste geval ontstaat governance. In het tweede geval ontstaat een carrousel die blijft draaien, totdat het publiek de rekening presenteert.