Dit essay beschrijft waarom de spanning tussen de NDP en de rechtsstaat geen toeval is, maar voortkomt uit een historisch patroon.
De relatie tussen de Nationale Democratische Partij en de rechtsstaat wordt sinds 1980 gekenmerkt door een structureel probleem. Het gaat niet om losse incidenten of tijdelijke beleidsfouten, maar om een terugkerend spanningsveld met het principe van machtenscheiding en onafhankelijke rechtspraak. Dat patroon is historisch goed te verifiëren.
De militaire coup van februari 1980 vormde een gewelddadige breuk met het constitutionele bestel. Het democratisch gezag werd met geweld uitgeschakeld, waarbij ook dodelijke slachtoffers vielen. De opschorting van de grondwet en de concentratie van macht in militaire handen maakten de rechterlijke macht feitelijk ondergeschikt aan het uitvoerend gezag. In deze periode verloor het recht zijn functie als begrenzing van macht en werd het een instrument daarvan.
Ook tijdens de formele dictatuur bleef deze logica dominant. Rechters opereerden in een context waarin politieke macht boven juridische normen stond. Onafhankelijke rechtspraak bestond formeel, maar was inhoudelijk uitgehold. De overgang naar burgerlijk bestuur betekende geen fundamentele breuk met dit denkkader.
De kerstcoup van 1990 bevestigde dit. Een democratisch gekozen regering werd opnieuw afgezet, wat aantoont dat electorale legitimiteit ondergeschikt bleef aan machtsbehoud. Dat deze coup voortkwam uit dezelfde machtsstructuren die later de basis vormden van de NDP, is relevant voor het begrijpen van de institutionele continuïteit.
In de periode daarna veranderde de methode, niet het doel. Pogingen om de procureur-generaal te ontslaan, voorstellen tot het instellen van meerdere functionarissen met overlappende bevoegdheden en plannen tot grondwetswijziging passen binnen een strategie van institutionele controle. Waar openlijk geweld politiek onhoudbaar werd, werden juridische en constitutionele middelen ingezet.
Dit wijst op een dieper liggend probleem van politieke cultuur. Binnen deze cultuur wordt recht gezien als een verlengstuk van gezag, niet als een grens eraan. Zolang die opvatting niet expliciet wordt verworpen, blijven pogingen tot beïnvloeding van de rechtsstaat voorspelbaar en logisch gedrag.