In Suriname zijn de discussies gestart om de rechterlijke macht te moderniseren. Dit alles heeft te maken met de invoering van het nieuwe Burgerlijk Wetboek.
Hoe ziet de rechterlijke macht in Suriname eruit? We putten uit de informatie gegeven door de rechterlijke macht zelf. De staatsmacht in de Republiek Suriname is verdeeld tussen de wetgevende macht, de uitvoerende macht en de rechtsprekende macht. De rechtsprekende macht, in de Grondwet genoemd de rechterlijke macht met rechtspraak belast, wordt gevormd door de president, de vicepresident, de overige leden en de leden-plaatsvervangers van het Hof van Justitie. Deze rechters behandelen zowel in eerste aanleg als in hoger beroep civiele zaken en strafzaken.
Met rechtspraak in eerste aanleg is doorgaans de Kantonrechter, een alleensprekende rechter, belast. Rechtspraak in hoger beroep wordt verzorgd door het Hof van Justitie, bestaande uit een kamer van drie rechters. In bepaalde in de wet genoemde gevallen behandelt het Hof van Justitie ook meervoudig zaken in eerste aanleg. De naam Hof van Justitie heeft dus betrekking op zowel het geheel van rechters als op de hogere beroepsinstantie alleen. Zonder rechtspraak kan de samenleving niet functioneren. Samen leven leidt onvermijdelijk tot conflicten tussen burgers onderling en tot conflicten tussen burgers en overheid. De rechter is nodig om dat soort conflicten te beslechten en om te bepalen wat mag en niet mag. Een voorwaarde voor een rechtvaardige samenleving is eerlijke, onafhankelijke en onpartijdige rechtspraak.
Duidelijke spelregels én de beleving dat deze regels, die voor iedereen gelden, noodzakelijk zijn voor het vertrouwen in de rechtspraak. Dat vertrouwen zal bijdragen tot het besef dat men niet bang hoeft te zijn voor machtsmisbruik of eigenrichting of het recht van de sterkste.
Rechtspraak is er voor iedereen, niet alleen voor wie geld of macht heeft. Daarom kan en mag iedereen een geschil voorleggen aan de onpartijdige rechter. Wie het niet eens is met een vonnis, kan in hoger beroep gaan en zo zijn of haar zaak voorleggen aan een hogere rechter. De hogere rechter kijkt opnieuw met een frisse blik naar de zaak en komt uiteindelijk tot een vonnis.
Het Hof van Justitie, officieel het Hof van Justitie van Suriname, is de hoogste rechterlijke instantie in Suriname. Het Hof zetelt in Paramaribo. Het behandelt beroepen tegen beslissingen van de drie kantongerechten, én in eerste en enige instantie zaken betreffende ambtenaren, ambtsmisdrijven van leden van de regering en tuchtzaken tegen advocaten en deurwaarders. De positie van het Hof is geregeld in artikel 139 van de grondwet van Suriname: “De hoogste instantie van de Rechterlijke Macht met rechtspraak belast draagt de naam van het Hof van Justitie van Suriname. Het Hof houdt toezicht op de geregelde afdoening van alle rechtsgedingen.”
Artikel 140 van de Grondwet van Suriname bepaalt: ‘Politieke ambtsdragers staan wegens misdrijven, in die betrekking gepleegd, ook na hun aftreden terecht voor het Hof van Justitie. De vervolging wordt ingesteld door de procureur-generaal, nadat de betrokkene door De Nationale Assemblée in staat van beschuldiging is gesteld op een nader bij wet te bepalen wijze. De wet kan bepalen, dat leden van Hoge Colleges van Staat en andere ambtenaren wegens ambtsmisdrijven voor het Hof van Justitie terecht staan.’
Het Hof van Justitie neemt in eerste aanleg kennis van alle burgerlijke zaken, waarvan de berechting bij wet uitdrukkelijk aan het Hof is opgedragen (artikel 33, lid 1 van het Reglement op de inrichting en samenstelling van de Surinaamse rechterlijke macht). Het Hof van Justitie neemt kennis van het hoger beroep van alle daarvoor niet onvatbaar verklaarde vonnissen en beschikkingen door kantonrechters in burgerlijke zaken gewezen (artikel 34 van het Reglement op de inrichting en samenstelling van de Surinaamse rechterlijke macht).
Het Hof van Justitie neemt uitsluitend in hoger beroep kennis van alle daarvoor niet onvatbaar verklaarde vonnissen en beschikkingen door de kantonrechters in strafzaken gewezen (artikel 36 van het Reglement op de inrichting en samenstelling van de Surinaamse rechterlijke macht).
Het Hof van Justitie neemt kennis van alle jurisdictiegeschillen ontstaan tussen kantonrechters onderling (artikel 38 van het Reglement). Het Hof van Justitie vonnist in alle zaken met drie rechters. Een lid, dat in eerste aanleg van een zaak kennis heeft genomen, mag aan de behandeling van die zaak door het Hof van Justitie niet deelnemen (artikel 39 van het Reglement).
Bij de onafhankelijkheid in 1975 werd de oprichting van een Constitutioneel Hof in de Grondwet opgenomen. Het duurde echter nog 45 jaar, tot 7 mei 2020, dat dit Hof een feit werd. Het Hof heeft een ambtstermijn van vijf jaar. De belangrijkste taak is het toetsen van wetten aan de grondwet.
De modernisering is altijd een goede zaak en cassatierechtspraak is al aan de orde, dus een Hoge Raad in Suriname. Het is een zaak waaraan zorgvuldig moet worden gebouwd.